تا چقدر میشه مهریه گرفت؟ | راهنمای جامع سقف مهریه در قانون ایران

در نظام حقوقی ایران، سقفی برای تعیین میزان مهریه در زمان عقد نکاح وجود ندارد و زوجین می توانند هر میزان مهریه ای را که مایل باشند، توافق و تعیین کنند. اما آنچه محدودیت دارد، نه سقف تعیین مهریه، بلکه ضمانت اجرای کیفری آن است که تا ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی اعمال می شود و برای مازاد بر این مقدار، تنها از طریق توقیف اموال و اثبات توان مالی زوج، امکان وصول وجود دارد.

ازدواج، پیوندی مقدس و سرشار از تعهد است که در فرهنگ و دین ما، مهریه جایگاه ویژه ای دارد. مهریه، از دیرباز، نمادی از احترام به جایگاه زن و پشتوانه ای برای او در طول زندگی مشترک و پس از آن محسوب می شود. اما این حق قانونی و شرعی، همواره با ابهامات و سوالاتی همراه بوده، به ویژه در مورد میزان و چگونگی مطالبه آن. بسیاری از زوج های جوان، زنان مطالبه کننده، و حتی مردانی که خود را در برابر این تعهد می بینند، با این پرسش روبرو هستند که «تا چقدر می توان مهریه گرفت؟» و قوانین جدید چه تغییراتی در این زمینه ایجاد کرده اند.

در این راهنمای جامع، کوشیده می شود تا تمامی جنبه های مربوط به مهریه در قانون ایران، با تمرکز بر سقف های اجرایی و تحولات اخیر، به شکلی شفاف و کاربردی بررسی شود. هدف این است که خواننده، چه در آستانه ازدواج باشد، چه در حال مطالبه مهریه و چه به دنبال درک بهتر حقوق و تعهدات خود، با دانشی جامع و به روز از این مسیر عبور کند.

سفری به دنیای مهریه: مبانی و انواع آن در قانون ایران

پیش از ورود به جزئیات سقف های اجرایی و قوانین پیچیده، لازم است نگاهی به خود مفهوم مهریه و انواع آن بیندازیم. درک مبانی مهریه، کلید فهم تمامی مراحل بعدی است. مهریه، مالی است که بر عهده مرد قرار می گیرد تا به همسرش بپردازد و به محض جاری شدن صیغه عقد، زن مالک آن می شود و می تواند هرگونه تصرفی در آن داشته باشد.

مهریه چیست؟ نگاهی به ریشه ها و تعاریف قانونی

در نگاه اولیه، مهریه یک تعهد مالی است که مرد در هنگام عقد نکاح به همسر خود می پردازد. این تعهد، ریشه های عمیقی در فقه اسلامی و قانون مدنی ایران دارد. ماده ۱۰۷۸ قانون مدنی تصریح می کند: هر چیزی را که مالیت داشته و قابل تملک باشد، می توان مهر قرار داد. این تعریف نشان می دهد که مهریه صرفاً محدود به سکه و طلا نیست؛ می تواند وجه نقد، ملک، خودرو، یا حتی آموزش یک هنر باشد. مهم این است که آن مال، ارزش اقتصادی داشته باشد و قابلیت انتقال مالکیت را دارا باشد.

اما مهریه تنها یک نوع نیست، بلکه بسته به شرایط تعیین و توافق، اشکال مختلفی پیدا می کند:

• مهرالمسمی: این رایج ترین نوع مهریه است و به مهریه ای گفته می شود که زوجین با توافق و رضایت کامل، میزان و نوع آن را در هنگام عقد مشخص می کنند. یعنی، همان چیزی که در سند ازدواج درج می شود و همه ما با آن آشنا هستیم.
• مهرالمثل: گاهی اوقات، زوجین در هنگام عقد، مهریه ای برای زن تعیین نمی کنند یا اینکه عقد به دلایلی صحیح واقع نشده و پس از نزدیکی، نیاز به تعیین مهریه پیش می آید. در این شرایط، مهرالمثل تعیین می شود. دادگاه با در نظر گرفتن عرف جامعه، جایگاه اجتماعی زن، وضعیت خانوادگی، تحصیلات و سایر ویژگی های او، مهریه ای معادل و متناسب با او را مشخص می کند.
• مهرالمتعه: این نوع مهریه، بیشتر در شرایطی مطرح می شود که عقد موقت (صیغه) جاری شده باشد. در عقد موقت، برخلاف عقد دائم که مهریه عندالمطالبه است، مهرالمتعه از ابتدا تعیین و پرداخت آن حتمی است. همچنین، اگر مرد قبل از نزدیکی زن خود را طلاق دهد و در عقد دائم مهریه ای تعیین نشده باشد، دادگاه با توجه به وضعیت مالی مرد، مهرالمتعه را تعیین و او را به پرداخت آن محکوم می کند.

این تقسیم بندی نشان می دهد که قانون گذار، تمام فروض ممکن در رابطه با مهریه را پیش بینی کرده تا هیچ حقی از زن ضایع نشود.

عندالمطالبه یا عندالاستطاعه: کدام مهریه، کدام تعهد؟

نوع تعهد پرداخت مهریه نیز از اهمیت بالایی برخوردار است و تفاوت های بنیادینی در نحوه مطالبه و وصول آن ایجاد می کند. مهریه معمولاً به دو شکل «عندالمطالبه» یا «عندالاستطاعه» تعیین می شود که هر یک، الزامات حقوقی و اجرایی خاص خود را دارد.

1. مهریه عندالمطالبه: همان طور که از نامش پیداست، مهریه عندالمطالبه به این معناست که زن می تواند در هر زمانی، چه در طول زندگی مشترک و چه پس از جدایی، مهریه خود را از مرد مطالبه کند. در این حالت، مرد مکلف به پرداخت مهریه است و بار اثبات توانایی پرداخت بر دوش خود او نیست؛ بلکه زن با اثبات مالکیت مهریه، حق مطالبه دارد و مرد باید آن را بپردازد. تنها در صورتی مرد می تواند از پرداخت یکجای مهریه معاف شود که دادخواست اعسار (ناتوانی مالی) بدهد و توانایی مالی خود را در دادگاه اثبات کند. این نوع مهریه، رایج ترین شکل تعیین مهریه در کشور است و زن در صورت عدم پرداخت می تواند اقدام به توقیف اموال و حتی درخواست حکم جلب مرد نماید (البته با رعایت سقف های قانونی که در ادامه به آن می پردازیم).
2. مهریه عندالاستطاعه: در این نوع مهریه، شرط پرداخت مهریه، توانایی مالی مرد است. به این معنا که زن تنها زمانی می تواند مهریه خود را مطالبه کند که ثابت کند مرد توانایی مالی برای پرداخت آن را دارد. در این حالت، بار اثبات توانایی مالی بر دوش زن است و اگر نتواند این توانایی را اثبات کند، مرد الزامی به پرداخت ندارد. این نوع مهریه کمتر رایج است و معمولاً در شرایط خاص یا با توافق زوجین و با هدف کاهش فشار بر مرد تعیین می شود. مطالبه مهریه عندالاستطاعه معمولاً پیچیده تر است و نیازمند پیگیری های حقوقی دقیق تری برای اثبات استطاعت مالی زوج است.

زوجین هنگام تعیین مهریه در زمان عقد باید با آگاهی کامل از تفاوت های این دو نوع، تصمیمی آگاهانه بگیرند. انتخاب هر یک از این گزینه ها، تأثیر مستقیمی بر آینده حقوقی و مالی هر دو طرف خواهد داشت.

آیا مهریه مشمول مالیات یا حق ثبت می شود؟

یکی دیگر از مسائلی که در زمینه مهریه مطرح می شود، موضوع مالیات یا حق الثبت مهریه است. در گذشته، حق الثبت مهریه یکی از هزینه هایی بود که در دفاتر اسناد رسمی هنگام ثبت عقد و تعیین مهریه دریافت می شد. این مبلغ، در واقع هزینه ای برای ثبت رسمی تعهد مهریه در دفاتر ازدواج بود.

با این حال، در حال حاضر، مطابق قوانین و رویه های جدید، خود مهریه مشمول مالیات نیست و از این نظر معاف است. اما هزینه های اجرایی یا همان «نیم عشر اجرایی» در زمان مطالبه و وصول مهریه از طریق اجرای ثبت یا دادگاه وجود دارد. این هزینه، معادل ۵ درصد از مبلغ مهریه است که در صورت عدم پرداخت اختیاری توسط مرد و نیاز به اقدامات اجرایی (مانند توقیف اموال)، توسط اداره ثبت یا دادگاه از بدهکار (مرد) دریافت می شود. نکته مهم این است که این مبلغ، مالیات بر اصل مهریه نیست، بلکه هزینه ای برای فرآیند اجرایی قانونی است.

برای مهریه هایی که تا سقف ۱۴ سکه تعیین می شوند، برخی معافیت ها از حق الثبت یا هزینه های دفتری در گذشته مطرح بوده است؛ اما در مجموع، باید دانست که اصل مهریه به مثابه دین، مشمول مالیات مستقیم نمی شود و فقط هزینه های دفتری یا اجرایی ممکن است وجود داشته باشد.

گشایش ابهامات: سقف مهریه و مرزهای اجرایی آن

یکی از بزرگ ترین نقاط ابهام و سوال در مورد مهریه، مسئله سقف آن است. آیا مهریه محدودیتی دارد؟ این سوال، به ویژه با مطرح شدن برخی طرح ها و قوانین، ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است. اجازه دهید این موضوع را با دقت بررسی کنیم تا ابهامات برطرف شود.

آیا سقفی برای تعیین مهریه وجود دارد؟ واقعیت از دیدگاه قانون

یکی از رایج ترین تصورات غلط این است که قانون، سقفی برای تعیین مهریه قائل شده است. اما واقعیت این است که در نظام حقوقی ایران، هیچ محدودیتی برای مقدار مهریه ای که زوجین در زمان عقد می توانند توافق کنند، وجود ندارد. زن و مرد می توانند هر تعداد سکه، هر میزان وجه نقد، یا هر مال ارزشمند دیگری را به عنوان مهریه تعیین کنند و این توافق از نظر قانونی معتبر است.

بنابراین، اگر در سند ازدواجی، مهریه ۱۰۰۰ سکه، ۲۰۰۰ سکه یا حتی بیشتر درج شده باشد، از نظر حقوقی کاملاً صحیح و قابل قبول است. این مهریه، دین بر ذمه مرد محسوب می شود و او مکلف به پرداخت تمام آن است. confusion و ابهامی که در این زمینه وجود دارد، از تفاوت میان سقف تعیین مهریه و سقف ضمانت اجرایی مهریه نشأت می گیرد.

به عبارت دیگر، قانون به اصل حق مهریه و میزان توافق شده دست نمی زند، بلکه به ابزارهایی که زن برای مطالبه مهریه و اعمال فشار بر مرد در اختیار دارد، محدودیت هایی را اعمال می کند. این تمایز بسیار مهم است و ریشه بسیاری از سوءتفاهم ها در همین نکته نهفته است.

قانون ۱۱۰ سکه: چرا فقط تا این میزان ضمانت اجرا دارد؟

بحث ۱۱۰ سکه، شاید پرکاربردترین و در عین حال پر ابهام ترین موضوع در زمینه مهریه باشد. بسیاری به اشتباه گمان می کنند که قانون مهریه را به ۱۱۰ سکه محدود کرده و زن بیش از این مقدار را نمی تواند مطالبه کند. اما این برداشت، ناصحیح است.

ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده، که این موضوع را تبیین می کند، به سقف «ضمانت اجرای کیفری» مهریه اشاره دارد، نه سقف خود مهریه. این ماده می گوید:

«چنانچه مهریه تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده (۳) قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی است. هرگاه مهریه، بیشتر از این میزان باشد، در خصوص مازاد، فقط با اثبات ملائت زوج (توانایی مالی مرد) و یا توقیف اموال او، می توان اقدام قانونی انجام داد.»

این بدان معناست که:

1. تا سقف ۱۱۰ سکه: زن برای مطالبه این مقدار از مهریه خود، از ضمانت های اجرایی قوی تری برخوردار است. این ضمانت ها شامل توقیف اموال، ممنوع الخروجی مرد و در گذشته، امکان درخواست حکم جلب و حبس او را فراهم می آورد. هدف قانون گذار از این بند، حمایت از حقوق زن و ایجاد پشتوانه ای حداقلی برای اوست.
2. مازاد بر ۱۱۰ سکه: برای مهریه بیش از ۱۱۰ سکه، دیگر امکان درخواست حکم جلب و حبس مرد وجود ندارد. در این شرایط، زن تنها در صورتی می تواند مابقی مهریه خود را دریافت کند که بتواند توانایی مالی مرد را در دادگاه به اثبات برساند و یا اموالی از او معرفی کند که قابل توقیف باشد. این رویه، در راستای سیاست «حبس زدایی» و جلوگیری از زندانی شدن مردان به دلیل ناتوانی در پرداخت مهریه مازاد بر ۱۱۰ سکه است. دادگاه ها، به جای صدور حکم جلب، معمولاً برای این بخش از مهریه، حکم به تقسیط یا بررسی توان مالی مرد می دهند.

بنابراین، فهم درست قانون ۱۱۰ سکه این است که این عدد، مرز اعمال مجازات حبس و برخی ضمانت های کیفری است، نه سقف مطالبه کل مهریه. زن حق دارد تمام مهریه خود را مطالبه کند، اما راه های وصول برای بخش های مختلف آن متفاوت است.

طرح ۱۴ سکه: پیش نویسی در حال بحث یا قانونی اجرایی؟

در سال های اخیر، طرح ها و پیش نویس های متعددی در مجلس شورای اسلامی مطرح شده که یکی از آن ها، پیشنهاد کاهش سقف ضمانت اجرایی مهریه به ۱۴ سکه است. این طرح، با هدف کاهش بیشتر زندانیان مهریه، جلوگیری از سوءاستفاده های احتمالی و تسهیل ازدواج جوانان، مطرح شد و بحث های زیادی را برانگیخت.

اما نکته مهم این است که تا این لحظه، این طرح به تصویب نهایی مجلس و تأیید شورای نگهبان نرسیده و به قانون لازم الاجرا تبدیل نشده است. بنابراین، در حال حاضر، قوانین مربوط به مهریه همچنان بر اساس همان ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده (۱۱۰ سکه) و قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی اجرا می شود و طرح ۱۴ سکه، صرفاً در حد یک پیشنهاد و پیش نویس است که ممکن است در آینده تغییر کند یا حتی تصویب نشود.

در صورت تصویب نهایی این طرح، تأثیر عمده آن بر «سقف ضمانت اجرایی» مهریه خواهد بود، به این معنا که تنها تا ۱۴ سکه امکان صدور حکم جلب و حبس مرد وجود خواهد داشت و برای مازاد بر آن، تنها راه، اثبات توانایی مالی مرد یا توقیف اموال او خواهد بود. این تغییر، می تواند فشار حبس را از دوش مردان به میزان قابل توجهی کاهش دهد و رویه های قضایی را متحول سازد، اما به هیچ وجه به معنای سقف تعیین مهریه نخواهد بود و زن همچنان حق مطالبه تمام مهریه توافق شده را دارد.

آگاهی از این نکته که طرح ۱۴ سکه هنوز به قانون تبدیل نشده، برای تمام ذینفعان ضروری است تا از اطلاعات نادرست و شایعات در امان بمانند و تصمیمات خود را بر پایه قوانین جاری و معتبر بگیرند.

گام های مطالبه: از اجرای ثبت تا دادگاه خانواده

وقتی تصمیم به مطالبه مهریه گرفته می شود، زن دو مسیر اصلی پیش رو دارد: اقدام از طریق اجرای ثبت اسناد رسمی یا از طریق دادگاه خانواده. هر کدام از این مسیرها، مزایا و معایب و مراحل خاص خود را دارد که درک آن ها برای پیمودن صحیح این راه ضروری است.

مسیر اجرای ثبت: زمانی که عقدنامه رسمی حرف اول را می زند

اگر عقد ازدواج به صورت رسمی در دفاتر اسناد رسمی ثبت شده باشد، زن می تواند برای مطالبه مهریه خود، ابتدا به اجرای ثبت مراجعه کند. این روش، معمولاً سریع تر و کم هزینه تر از مسیر دادگاه است، اما محدودیت هایی نیز دارد.

شرایط و مدارک لازم:

اولین و مهم ترین شرط، داشتن سند ازدواج رسمی است. بدون این سند، امکان مراجعه به اجرای ثبت وجود ندارد. مدارک هویتی زن نیز مورد نیاز است.

مراحل گام به گام:

1. درخواست صدور اجرائیه: زن با در دست داشتن سند ازدواج رسمی خود، به دفترخانه ای که عقد در آن ثبت شده، مراجعه می کند و درخواست صدور اجرائیه مهریه را می دهد.
2. ابلاغ به زوج: پس از صدور اجرائیه، این سند به مرد ابلاغ می شود و او معمولاً ۱۰ روز فرصت دارد تا مهریه را پرداخت کند.
3. معرفی اموال و توقیف: اگر مرد در مهلت مقرر مهریه را پرداخت نکند، زن می تواند اموال و دارایی های مرد را (به جز مستثنیات دین) به اجرای ثبت معرفی کند تا توقیف شوند. این اموال می تواند شامل حساب های بانکی، حقوق (با رعایت سقف قانونی)، خودرو، ملک و سایر دارایی های منقول و غیرمنقول باشد.
4. حراج اموال: در صورت عدم پرداخت مهریه پس از توقیف، اموال به مزایده گذاشته شده و از محل فروش آن ها، مهریه زن پرداخت می شود.

مزایا: سرعت بالاتر، عدم نیاز به تشکیل پرونده قضایی و پرداخت هزینه های دادرسی اولیه.
محدودیت ها: اگر مرد اموالی به نام خود نداشته باشد یا اموال او جزو مستثنیات دین باشد، اجرای ثبت نمی تواند اقدام موثری انجام دهد و در این صورت، زن مجبور به مراجعه به دادگاه خواهد بود.

مسیر دادگاه خانواده: پیچیدگی ها و راهنمایی های حقوقی

در صورتی که سند ازدواج رسمی نباشد، یا اجرای ثبت نتواند اقدامی موثر انجام دهد، زن می تواند از طریق دادگاه خانواده برای مطالبه مهریه خود اقدام کند. این مسیر، اگرچه ممکن است زمان برتر باشد، اما جامع تر است و ابزارهای قانونی بیشتری برای رسیدگی به پرونده دارد.

مراحل دادخواست و صلاحیت دادگاه:

1. تقدیم دادخواست: زن باید با تنظیم یک دادخواست حقوقی، مطالبه مهریه خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به دادگاه خانواده تقدیم کند. در این دادخواست، باید مشخصات کامل زوجین، میزان مهریه و تقاضای مطالبه آن ذکر شود.
2. رسیدگی در دادگاه: دادگاه خانواده صلاحیت رسیدگی به پرونده های مهریه را دارد. پس از ثبت دادخواست، جلسات رسیدگی تشکیل می شود و طرفین می توانند دلایل و مدارک خود را ارائه دهند.
3. نقش وکیل در پیگیری پرونده: در این مسیر، همراهی یک وکیل دادگستری می تواند بسیار کمک کننده باشد. وکیل با اشراف به قوانین و رویه های قضایی، می تواند در تنظیم دادخواست، جمع آوری مدارک، اثبات توانایی مالی مرد و پیگیری مراحل دادرسی، نقش موثری ایفا کند و از حقوق موکل خود دفاع نماید.
4. امکان توقیف اموال در طول دادرسی (قرار تأمین خواسته): یکی از مزایای مسیر دادگاه این است که زن می تواند در همان ابتدای دادرسی، درخواست قرار تأمین خواسته را به دادگاه ارائه دهد. با صدور این قرار، دادگاه می تواند پیش از صدور حکم نهایی، اموال مرد را توقیف کند تا از انتقال آن ها و تضییع حقوق زن جلوگیری شود. این اقدام، پشتوانه بسیار مهمی برای زن محسوب می شود.

مسیر دادگاه، هرچند پیچیدگی های خاص خود را دارد، اما در نهایت می تواند حقوق زن را به طور کامل و با ضمانت اجرایی قوی تر، پیگیری و وصول کند.

محاسبه مهریه به نرخ روز: چگونه ارزش آن حفظ می شود؟

با توجه به تورم و تغییرات اقتصادی، ارزش مهریه با گذشت زمان ممکن است کاهش یابد. قانون گذار برای حفظ ارزش مهریه، تدابیری اندیشیده است تا حق زن در این زمینه تضییع نشود.

• برای مهریه وجه نقد: اگر مهریه به صورت وجه نقد (مثلاً میلیون ها تومان در سال های دور) تعیین شده باشد، محاسبه آن به نرخ روز انجام می شود. این محاسبه بر اساس شاخص تورم سالانه که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اعلام می گردد، صورت می گیرد. به این ترتیب، مبلغ مهریه بر اساس قدرت خرید زمان عقد، به قدرت خرید روز مطالبه تبدیل شده و پرداخت می شود.
• برای سکه و طلا: اگر مهریه به صورت سکه طلا (مانند سکه تمام بهار آزادی) یا هر نوع طلای دیگر تعیین شده باشد، ارزش آن به قیمت روز مطالبه ملاک عمل خواهد بود. یعنی، اگر امروز زن مهریه خود را مطالبه کند، قیمت روز سکه در همان تاریخ، مبنای پرداخت قرار می گیرد. این امر، به حفظ ارزش واقعی مهریه کمک شایانی می کند، زیرا قیمت طلا معمولاً در برابر تورم مقاوم است.

بنابراین، زن در هر زمانی که مهریه خود را مطالبه کند، می تواند اطمینان داشته باشد که ارزش واقعی مهریه او (چه نقدی و چه سکه) محاسبه و پرداخت خواهد شد. این قانون، حمایت مهمی از حقوق مالی زن در برابر نوسانات اقتصادی است.

توقیف اموال و حقوق: چه دارایی هایی در دسترس قرار می گیرد؟

یکی از مهم ترین ابزارهای زن برای وصول مهریه، توقیف اموال و دارایی های مرد است. اما همه اموال قابل توقیف نیستند و قانون، مواردی را به عنوان مستثنیات دین معرفی کرده است.

انواع اموال قابل توقیف:

• اموال منقول: شامل خودرو، وجه نقد در حساب های بانکی، سهام، اوراق بهادار و سایر وسایل با ارزش.
• اموال غیرمنقول: شامل ملک، زمین، آپارتمان و هرگونه دارایی ثابت که قابلیت جابجایی ندارد.

زن با معرفی این اموال به اجرای ثبت یا دادگاه، می تواند درخواست توقیف آن ها را داشته باشد تا از محل فروش یا انتقال مالکیت آن ها، مهریه خود را وصول کند.

توقیف حقوق کارمندان و بازنشستگان:

اگر مرد کارمند دولت یا شرکت خصوصی باشد و اموال دیگری برای توقیف نداشته باشد، زن می تواند درخواست توقیف بخشی از حقوق او را داشته باشد. میزان توقیف حقوق به شرح زیر است:

• یک چهارم حقوق: در صورتی که مرد متأهل و دارای فرزند باشد و در حال زندگی مشترک باشد، یک چهارم از حقوق او قابل توقیف است.
• یک سوم حقوق: در صورتی که مرد از همسرش جدا شده باشد و هنوز همسر دیگری اختیار نکرده باشد، یک سوم از حقوق او قابل توقیف است.

این توقیف، تا زمان پرداخت کامل مهریه ادامه می یابد.

مستثنیات دین: اموالی که قابل توقیف نیستند:

قانون گذار برای حفظ حداقل زندگی آبرومندانه برای بدهکار، مواردی را به عنوان مستثنیات دین معرفی کرده است که شامل توقیف نمی شوند. این موارد عبارتند از:

• منزل مسکونی که عرفاً در شأن بدهکار و خانواده اش باشد.
• اثاثیه مورد نیاز زندگی که در شأن بدهکار است.
• آذوقه موجود به قدر احتیاج یک ماه.
• کتاب ها و ابزار علمی و تحقیقاتی لازم برای شغل بدهکار.
• ابزار و وسایل کار بدهکار که برای امرار معاش او ضروری است.
• تلفن مورد نیاز.

شناخت این مستثنیات دین، هم برای زن (در جهت معرفی اموال قابل توقیف) و هم برای مرد (در جهت دفاع از حقوق خود) اهمیت فراوانی دارد.

زوایای پنهان مهریه: شرایط خاص و ابهامات رایج

مهریه، تنها یک بحث حقوقی ساده نیست؛ بلکه با زندگی روزمره و اتفاقات غیرقابل پیش بینی گره خورده است. در این بخش، به برخی از شرایط خاص و مسائل مرتبط با مهریه می پردازیم که دانستن آن ها، درک جامع تری از این حق به ما می دهد.

اعسار و تقسیط مهریه: راه حلی برای ناتوانی مالی

ممکن است مردی به دلیل شرایط مالی دشوار، توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد. در چنین شرایطی، قانون راهکاری به نام اعسار و تقسیط مهریه را پیش بینی کرده است.

شرایط درخواست اعسار:

مرد می تواند با تقدیم دادخواست اعسار از پرداخت مهریه به دادگاه، اعلام کند که توانایی مالی برای پرداخت یکجای مهریه را ندارد. بر اساس ماده ۷ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، بار اثبات عدم توانایی مالی بر عهده خود مرد است. او باید مدارک و شواهدی ارائه دهد که نشان دهنده وضعیت مالی او، میزان درآمد، هزینه ها و عدم وجود اموال قابل توقیف باشد.

نقش دادگاه در تعیین پیش پرداخت و اقساط ماهانه:

دادگاه پس از بررسی دقیق وضعیت مالی مرد و در نظر گرفتن تمامی جوانب، تصمیم گیری می کند. اگر اعسار مرد اثبات شود، دادگاه معمولاً حکم به پرداخت یک پیش پرداخت (که به آن پیشه یا مقدمه مهریه نیز گفته می شود) و سپس تعیین اقساط ماهانه می کند. میزان پیش پرداخت و اقساط، کاملاً بستگی به توانایی مالی مرد دارد و قاضی با توجه به شأن او و نیازهای زندگی، آن را مشخص می کند. این رویه، با هدف جلوگیری از حبس مردان و در عین حال، حفظ حقوق زن برای وصول مهریه است.

اعسار، فرصتی است برای مردان که در شرایط مالی نامناسب، از زیر بار سنگین بدهی مهریه به صورت یکجا خارج شوند و با یک برنامه منظم، تعهد خود را ایفا کنند.

مهریه در بستر طلاق: تفاوت ها بر اساس نوع جدایی

مهریه و طلاق، دو مفهومی هستند که اغلب در کنار یکدیگر مطرح می شوند. اما باید دانست که نوع طلاق، می تواند تأثیر متفاوتی بر چگونگی دریافت مهریه داشته باشد.

• طلاق از طرف مرد: اگر مرد بدون دلیل موجه و صرفاً به اراده خود، اقدام به طلاق همسرش کند، مکلف است تمامی مهریه او را به طور کامل (یا اقساطی در صورت اعسار) پرداخت نماید.
• طلاق از طرف زن: در صورتی که زن درخواست طلاق دهد، اگر این درخواست بر پایه دلایل موجه قانونی (مانند عسر و حرج) باشد، او نیز می تواند تمام مهریه خود را مطالبه کند.
• طلاق خلع و مبارات: در این نوع طلاق ها که زن با بخشیدن تمام یا بخشی از مهریه خود، رضایت مرد را برای طلاق جلب می کند، میزان مهریه دریافتی، همان مقدار توافق شده برای بذل (بخشش) خواهد بود.
• طلاق توافقی: در طلاق توافقی، زوجین می توانند در مورد تمامی حقوق مالی و غیرمالی، از جمله مهریه، نفقه و حضانت فرزندان، به توافق برسند. این توافق در دادگاه ثبت شده و ملاک عمل قرار می گیرد.

موضوع مهم دیگر، ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی است که به مهریه در صورت عدم نزدیکی می پردازد. این ماده بیان می کند: هرگاه شوهر قبل از نزدیکی زن خود را طلاق دهد، زن مستحق نصف مهریه خواهد بود. این قانون، برای حفظ عدالت در شرایطی است که زندگی مشترک شروع نشده، اما زن به عقد مرد درآمده است.

مهریه پس از فوت زوج: حقی که از بین نمی رود

یکی از دغدغه های زنان در مورد مهریه، وضعیت آن پس از فوت مرد است. باید دانست که مهریه، یک دین ممتاز بر ذمه مرد محسوب می شود و با فوت او از بین نمی رود.

در واقع، مهریه در کنار سایر دیون متوفی، از ترکه (اموال باقی مانده از مرد) پرداخت می شود. زن می تواند با مراجعه به مراجع قضایی، مطالبه مهریه خود را از اموال باقیمانده از همسر متوفی خود پیگیری کند. این حق، پیش از تقسیم ارث میان ورثه، باید از ترکه خارج و به زن پرداخت شود. حتی اگر زن نیز فوت کرده باشد، ورثه او می توانند مهریه را از ترکه مرد مطالبه کنند.

این قانون، نشان دهنده اهمیت و جایگاه مهریه به عنوان یک حق قطعی برای زن است که حتی با فوت یکی از طرفین نیز ساقط نمی شود و تا زمانی که پرداخت نشده باشد، بر ذمه باقی می ماند.

خیانت زوجه و تأثیر آن بر مهریه: باورهای غلط و واقعیت های حقوقی

یکی از باورهای غلط رایج در جامعه، این است که در صورت خیانت زن، حق مهریه او از بین می رود یا کاهش می یابد. اما از نظر حقوقی و بر اساس قوانین جاری، این تصور صحیح نیست.

اصل مهریه، به محض جاری شدن صیغه عقد، به مالکیت زن درمی آید و یک دین بر ذمه مرد است. بنابراین، ارتکاب عمل خیانت توسط زن، به طور مستقیم و خودبه خود، موجب از بین رفتن یا کاهش حق مهریه او نمی شود. مهریه، ارتباطی به مسائل اخلاقی یا سوءرفتار زن در طول زندگی مشترک ندارد.
تنها در یک شرایط خاص، ممکن است مهریه تحت تأثیر قرار گیرد: اگر خیانت زن منجر به اثبات عدم تمکین او در دادگاه شود و مرد بتواند عدم تمکین خاص و عام زن را اثبات کند، ممکن است در آن صورت زن از دریافت نفقه محروم شود، اما مهریه (به جز مهریه عندالاستطاعه در برخی موارد) همچنان به قوت خود باقی است.

بنابراین، باید به وضوح دانست که خیانت زن، در رویه قانونی و بر اساس مواد فعلی قانون، تأثیری بر اصل حق مهریه او ندارد و زن در هر حال می تواند تمام مهریه خود را مطالبه کند. این موضوع، تفاوت اساسی بین مهریه و نفقه را نشان می دهد؛ نفقه با عدم تمکین از بین می رود، اما مهریه همچنان یک دین مستقل است.

شروط ضمن عقد: ابزاری قدرتمند برای حمایت از حقوق

عقد ازدواج، فراتر از یک قرارداد ساده، فرصتی برای زوجین است تا با در نظر گرفتن آینده، شروطی را در سند ازدواج خود بگنجانند که می تواند حمایت کننده حقوق هر دو طرف باشد. به این شروط، «شروط ضمن عقد» گفته می شود.

اهمیت شروط ضمن عقد از آن روست که می تواند مسائلی را که قانون به صورت پیش فرض تعیین کرده است، بر اساس توافق زوجین تغییر دهد یا تکمیل کند. برای مثال، یکی از رایج ترین و مهم ترین شروط ضمن عقد، «شرط تنصیف اموال» است. بر اساس این شرط، مرد متعهد می شود که در صورت طلاق (به شرطی که درخواست طلاق از سوی مرد باشد و تقصیر از سوی زن نباشد)، تا نیمی از اموالی که در طول زندگی مشترک به دست آورده، به زن منتقل شود.

نمونه های دیگر از شروط ضمن عقد می تواند شامل موارد زیر باشد:

• حق تحصیل و اشتغال زن بدون نیاز به اجازه مجدد مرد.
• حق تعیین محل سکونت توسط زن.
• حق حضانت فرزندان در صورت طلاق.
• حق خروج از کشور برای زن.

این شروط، به زن این قدرت را می دهد که با آگاهی و اطمینان بیشتری وارد زندگی مشترک شود و حقوق خود را فراتر از آنچه قانون به طور پیش فرض تعیین کرده، تضمین کند. بنابراین، زوج های جوان باید با مشاوره حقوقی، بهترین و مناسب ترین شروط را برای آینده زندگی خود در سند ازدواج لحاظ کنند. این کار، نه تنها به حمایت از حقوق می انجامد، بلکه می تواند بسیاری از اختلافات آینده را نیز پیشگیری کند.

نتیجه گیری و توصیه های کلیدی

مسئله مهریه در ایران، داستانی پر از پیچیدگی ها، ابهامات و تحولات است. از همان لحظه جاری شدن صیغه عقد تا پایان زندگی مشترک یا حتی پس از آن، مهریه به عنوان یک حق بنیادین برای زن و تعهدی جدی برای مرد، سایه افکنده است. در این راهنمای جامع، کوشیدیم تا پرده از این ابهامات برداشته و تصویری روشن از قوانین و رویه های حاکم بر مهریه ارائه دهیم.

نکات کلیدی که از این بررسی می توان آموخت، از این قرار است:

• عدم وجود سقف برای تعیین مهریه: باید همواره به یاد داشت که قانون، هیچ محدودیتی برای میزان مهریه ای که زوجین در زمان عقد تعیین می کنند، قائل نیست. هر تعداد سکه یا هر مال ارزشمندی می تواند مهریه قرار گیرد.
• محدودیت در ضمانت های اجرایی: آنچه که دارای سقف است، ضمانت های اجرایی و کیفری مهریه است. قانون ۱۱۰ سکه، نه سقف مهریه، بلکه مرز اعمال مجازات حبس و برخی توقیفات است. برای مازاد بر این مقدار، زن تنها می تواند از طریق اثبات توان مالی مرد یا توقیف اموال او اقدام کند. طرح ۱۴ سکه نیز در همین راستا مطرح شده، اما هنوز به قانون تبدیل نشده است.
• اهمیت آگاهی از قوانین به روز: قوانین مهریه در حال تحول هستند و آگاهی از آخرین اصلاحات و رویه های قضایی، برای تمامی ذینفعان حیاتی است تا از تصمیم گیری های نادرست و ضررهای احتمالی جلوگیری شود.
• نقش اساسی نوع مهریه: تفاوت بین مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، در نحوه مطالبه و بار اثبات توان مالی، بسیار چشمگیر است و باید در زمان عقد، با دقت انتخاب شود.
• راه های متنوع مطالبه: زن می تواند مهریه خود را از طریق اجرای ثبت یا دادگاه خانواده مطالبه کند که هر یک، مسیر و قواعد خاص خود را دارد.
• حفظ ارزش مهریه: قانون، با محاسبه مهریه نقدی به نرخ روز و مهریه سکه به قیمت روز مطالبه، از ارزش واقعی آن در برابر تورم محافظت می کند.

در پایان، توصیه اکید می شود که زوجین، به ویژه در آستانه ازدواج، با آگاهی کامل و بر اساس شرایط واقعی زندگی، نسبت به تعیین مهریه و شروط ضمن عقد اقدام کنند. مهریه، باید پشتوانه ای معقول و منطقی باشد، نه اهرمی برای فشار یا معامله ای برای آینده. در هر مرحله از زندگی مشترک یا در زمان بروز اختلافات، مشاوره حقوقی تخصصی می تواند راهگشای بسیاری از مسائل باشد و از تضییع حقوق و تحمیل ضررهای جبران ناپذیر جلوگیری کند. با انتخاب درست و آگاهانه، می توان از مهریه به عنوان یک عامل تعادل و حمایت در زندگی مشترک بهره برد، نه منبعی برای اختلافات و چالش ها.